سندروم داون در بارداری، تشخیص و غربالگری

سندرم داون در بارداری یکی از مهم‌ترین اختلالات کروموزومی است که امکان بررسی احتمال ابتلای جنین به آن، پیش از تولد وجود دارد. این وضعیت به دلیل وجود یک نسخه اضافی از کروموزوم ۲۱ ایجاد می‌شود و می‌تواند بر رشد جسمی و توانایی‌های شناختی فرد تأثیر بگذارد. امروزه با استفاده از روش‌های مختلف غربالگری، از جمله سونوگرافی NT، آزمایش خون مادر و تست DNA آزاد جنینی (NIPT)، می‌توان احتمال وجود این اختلال را در دوران بارداری ارزیابی کرد.

با این حال، همه آزمایش‌های دوران بارداری توانایی تشخیص قطعی سندرم داون را ندارند. برخی از آن‌ها فقط میزان احتمال ابتلای جنین را مشخص می‌کنند و برای تأیید تشخیص، انجام آزمایش‌هایی مانند آمنیوسنتز یا نمونه‌برداری از پرزهای جفتی (CVS) ضرورت پیدا می‌کند. آگاهی از تفاوت این روش‌ها، زمان مناسب انجام آن‌ها و نحوه تفسیر نتایج به مادران کمک می‌کند تصمیم‌های آگاهانه‌تری درباره مراقبت‌های دوران بارداری بگیرند.

سندرم داون چیست؟

سندرم داون (Down Syndrome) یک وضعیت ژنتیکی و کروموزومی است که در اثر وجود ماده ژنتیکی اضافی از کروموزوم شماره ۲۱ ایجاد می‌شود. در حالت طبیعی، سلول‌های بدن انسان دارای ۴۶ کروموزوم هستند که در ۲۳ جفت قرار گرفته‌اند. در بیشتر موارد سندرم داون، به‌جای دو نسخه، سه نسخه از کروموزوم ۲۱ در سلول‌ها وجود دارد؛ به همین دلیل این وضعیت تریزومی ۲۱ (Trisomy 21) نیز نامیده می‌شود.

وجود این ماده ژنتیکی اضافی می‌تواند بر روند رشد مغز و بدن تأثیر بگذارد. ویژگی‌های ظاهری، توانایی‌های یادگیری و وضعیت سلامت افراد دارای سندرم داون یکسان نیست و میزان تأثیر این وضعیت از فردی به فرد دیگر تفاوت دارد. برخی افراد ممکن است به مراقبت‌های پزشکی بیشتری نیاز داشته باشند؛ برای مثال، احتمال ابتلا به بعضی مشکلات قلبی مادرزادی، اختلالات شنوایی، بینایی یا مشکلات تیروئید در آن‌ها بیشتر است.

سندرم داون به سه شکل دیده می‌شود:

تریزومی ۲۱ کامل

شایع‌ترین نوع سندرم داون است و در آن تقریباً تمام سلول‌های بدن سه نسخه از کروموزوم ۲۱ دارند.

سندرم داون ناشی از جابه‌جایی کروموزومی

در این حالت، بخشی از کروموزوم ۲۱ به کروموزوم دیگری متصل شده است. این نوع در بعضی موارد می‌تواند با جابه‌جایی کروموزومی ارثی ارتباط داشته باشد.

سندرم داون موزاییک

در این وضعیت، بعضی سلول‌های بدن دارای سه نسخه از کروموزوم ۲۱ و برخی دیگر دارای تعداد طبیعی کروموزوم‌ها هستند.

چه عواملی احتمال سندرم داون در بارداری را افزایش می‌دهند؟

سندرم داون در نتیجه یک خطای تصادفی هنگام تقسیم سلولی و تشکیل سلول تخم یا مراحل اولیه رشد جنین اتفاق می‌افتد. این وضعیت در اغلب موارد به رفتار، تغذیه، فعالیت روزانه یا اقدامات مادر در دوران بارداری ارتباطی ندارد. با وجود این، برخی عوامل می‌توانند احتمال بروز سندرم داون را افزایش دهند:

سن مادر: با افزایش سن مادر، به‌ویژه از ۳۵ سالگی به بعد، احتمال بروز تریزومی ۲۱ افزایش پیدا می‌کند. البته سندرم داون در بارداری زنان جوان‌تر نیز ممکن است اتفاق بیفتد.

سابقه بارداری با سندرم داون: اگر مادر در بارداری قبلی جنینی با سندرم داون داشته باشد، احتمال تکرار آن در بارداری‌های بعدی ممکن است افزایش پیدا کند. میزان این احتمال به نوع اختلال کروموزومی بستگی دارد.

سابقه خانوادگی جابه‌جایی کروموزومی: در مواردی که سندرم داون ناشی از جابه‌جایی کروموزومی باشد، بررسی کروموزوم‌های والدین و مشاوره ژنتیک اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

نکته مهم این است که سن مادر به‌تنهایی معیار مناسبی برای تعیین سلامت کروموزومی جنین نیست. به همین دلیل، امروزه گزینه‌های غربالگری و تشخیص پیش از تولد برای تمام زنان باردار، صرف‌نظر از سن یا وجود عوامل خطر، مطرح می‌شوند.

غربالگری سندرم داون در بارداری؛ NT و آزمایش خون

غربالگری سندرم داون به مجموعه‌ای از بررسی‌ها گفته می‌شود که احتمال وجود تریزومی ۲۱ را در جنین ارزیابی می‌کنند. این بررسی‌ها شامل سونوگرافی، آزمایش خون مادر یا آزمایش DNA آزاد جنینی هستند. هدف از غربالگری، شناسایی بارداری‌هایی است که احتمال بیشتری برای وجود اختلال کروموزومی دارند تا در صورت نیاز، بررسی‌های تشخیصی دقیق‌تر انجام شود.

سونوگرافی NT در سه‌ماهه اول بارداری

سونوگرافی NT یا اندازه‌گیری ضخامت فضای شفاف پشت گردن جنین، یکی از روش‌های مهم ارزیابی احتمال ناهنجاری‌های کروموزومی در سه‌ماهه اول بارداری است. این بررسی بین هفته ۱۱ تا ۱۳ هفته و ۶ روز بارداری انجام می‌شود. در این سونوگرافی، پزشک ضخامت مایع جمع شده در فضای زیر پوست پشت گردن جنین را اندازه گیری می‌کند. افزایش غیرطبیعی ضخامت NT می‌تواند با افزایش احتمال سندرم داون و برخی اختلالات کروموزومی دیگر ارتباط داشته باشد. همچنین ممکن است با بعضی ناهنجاری های ساختاری، به‌ویژه مشکلات قلبی جنین، مرتبط باشد.

با این حال، افزایش ضخامت NT به معنای ابتلای قطعی جنین به سندرم داون نیست. از طرف دیگر، طبیعی بودن این اندازه‌گیری نیز احتمال وجود اختلال کروموزومی را به‌طور کامل از بین نمی‌برد. برای ارزیابی دقیق‌تر، نتیجه NT  در کنار سن مادر، سن بارداری و شاخص‌های آزمایش خون بررسی می‌شود.

برای انجام سونوگرافی NT در هفته‌های مناسب بارداری و ارزیابی احتمال اختلالات کروموزومی جنین، می‌توانید جهت سونوگرافی NT در تهران از مطب دکتر فروهر دارابی نوبت بگیرید.

 آزمایش خون در غربالگری سه‌ماهه اول

در غربالگری ترکیبی سه‌ماهه اول، علاوه بر سونوگرافی NT، سطح دو ماده در خون مادر اندازه‌گیری می‌شود:

PAPP-A: پروتئینی است که در دوران بارداری عمدتاً توسط جفت تولید می‌شود.

Free β-hCG: بخش آزاد بتا از هورمون گنادوتروپین جفتی انسان است که در دوران بارداری در خون مادر وجود دارد.

میزان این دو شاخص، همراه با ضخامت NT و سن مادر، در محاسبه احتمال ابتلای جنین به اختلالات کروموزومی نقش دارد. در بارداری‌های مبتلا به سندرم داون، سطح PAPP-A پایین‌تر و سطح Free β-hCG بالاتر از مقادیر مورد انتظار است؛ البته این الگو به‌تنهایی برای تشخیص کافی نیست.

 آزمایش NIPT یا بررسی DNA آزاد جنینی

آزمایش NIPT یکی از روش‌های غیرتهاجمی غربالگری سندرم داون در بارداری است که از هفته دهم بارداری به بعد قابل انجام است. در این آزمایش، نمونه خون مادر بررسی می‌شود تا قطعات DNA آزاد موجود در خون که عمدتاً از جفت منشأ می‌گیرند، از نظر احتمال وجود برخی اختلالات کروموزومی ارزیابی شوند.

NIPT برای غربالگری تریزومی ۲۱، تریزومی ۱۸ و تریزومی ۱۳ کاربرد دارد و در مقایسه با روش‌های غربالگری متداول، دقت بالاتری برای شناسایی این اختلالات دارد. با وجود دقت بالای این آزمایش، NIPT همچنان یک روش غربالگری است و نتیجه پرخطر آن باید با آزمایش تشخیصی تأیید شود. همچنین نتیجه کم‌خطر نمی‌تواند احتمال تمام اختلالات ژنتیکی یا ناهنجاری‌های ساختاری جنین را رد کند.

غربالگری سه‌ماهه دوم بارداری

اگر غربالگری سه‌ماهه اول انجام نشده باشد یا مادر در زمان مراجعه از بازه مناسب انجام آن گذشته باشد، ممکن است پزشک آزمایش‌های غربالگری سه‌ماهه دوم را پیشنهاد کند.

یکی از آزمایش های غربالگری سه ماهه دوم، آزمایش چهارگانه یا Quadruple Test، است که  بین هفته‌های ۱۵ تا ۲۲ بارداری انجام می‌شود و سطح چهار شاخص خونی شامل AFP، hCG، uE3 و Inhibin A را اندازه‌گیری می‌کند.

نتایج این آزمایش همراه با سن مادر و سن بارداری برای محاسبه احتمال برخی اختلالات کروموزومی، از جمله سندرم داون، استفاده می‌شوند. با این حال، دقت آن در مقایسه با NIPT برای غربالگری تریزومی ۲۱ کمتر است.

علاوه بر این بررسی‌ها، انجام سونوگرافی آنومالی در سه‌ماهه دوم اهمیت دارد. این سونوگرافی بین هفته‌های ۱۸ تا ۲۲ بارداری انجام می‌شود و ساختار اندام‌های مختلف جنین را بررسی می‌کند. هدف اصلی آن شناسایی ناهنجاری‌های ساختاری است و جایگزین آزمایش‌های غربالگری یا تشخیص اختلالات کروموزومی محسوب نمی‌شود.

اگر زمان انجام آنومالی اسکن فرارسیده است، برای ارزیابی ساختارهای جنین و بررسی احتمال برخی ناهنجاری‌های مادرزادی می‌توانید جهت انجام سونوگرافی آنومالی در تهران نوبت بگیرید.

آزمایش تشخیصی سندرم داون در بارداری؛ آمنیوسنتز و CVS

اگر نتیجه غربالگری نشان‌دهنده احتمال بالای سندرم داون باشد، پزشک ممکن است انجام آزمایش‌های تشخیصی را پیشنهاد کند. برخلاف روش‌های غربالگری، این آزمایش‌ها با بررسی سلول‌های جنینی یا جفتی، امکان ارزیابی مستقیم وضعیت کروموزوم‌ها را فراهم می‌کنند. دو روش اصلی برای تشخیص پیش از تولد سندرم داون عبارت‌اند از آمنیوسنتز و نمونه‌برداری از پرزهای جفتی (CVS).

۱. آزمایش آمنیوسنتز

آزمایش آمنیوسنتز یکی از روش‌های تشخیصی دوران بارداری است که از هفته ۱۵ بارداری به بعد انجام می‌شود. در این آزمایش از روش نمونه گیری مایع آمنیوتیک استفاده میشود. در این روش پزشک با هدایت سونوگرافی، سوزن ظریفی را از دیواره شکم مادر وارد کیسه آمنیوتیک می‌کند و مقدار کمی از مایع آمنیوتیک را برمی‌دارد. مایع آمنیوتیک حاوی سلول‌هایی است که از جنین منشأ گرفته‌اند. این سلول‌ها در آزمایشگاه از نظر تعداد و ساختار کروموزوم‌ها بررسی می‌شوند. با استفاده از روش‌هایی مانند کاریوتایپ یا آزمایش‌های ژنتیکی مناسب، می‌توان وجود تریزومی ۲۱ را ارزیابی کرد.

آمنیوسنتز یک روش تهاجمی است و احتمال اندکی برای عوارضی مانند نشت مایع آمنیوتیک، خونریزی یا از دست رفتن بارداری دارد. به همین دلیل، تصمیم‌گیری درباره انجام آن باید پس از بررسی شرایط مادر و جنین و دریافت مشاوره پزشکی صورت بگیرد.

۲. تست CVS یا نمونه‌برداری از پرزهای جفتی

تست CVS یکی دیگر از روش‌های تشخیصی برای بررسی اختلالات کروموزومی جنین است که بین هفته‌های ۱۰ تا ۱۳ بارداری انجام می‌شود. در این روش، پزشک نمونه کوچکی از بافت پرزهای جفتی را با هدایت سونوگرافی از طریق دهانه رحم یا دیواره شکم دریافت می‌کند. سلول‌های جفتی از نظر کروموزومی بررسی می‌شوند و در صورت وجود تریزومی ۲۱، نتیجه آزمایش می‌تواند آن را مشخص کند.

مهم‌ترین مزیت CVS نسبت به آمنیوسنتز، امکان انجام آن در هفته‌های ابتدایی بارداری است. با این حال، این روش نیز تهاجمی است و با احتمال اندکی از عوارضی مانند سقط جنین همراه است.

از آنجا که در موارد نادری ممکن است تغییرات کروموزومی فقط در جفت وجود داشته باشند و با وضعیت کروموزومی جنین یکسان نباشند، گاهی پس از نتیجه غیرطبیعی تست CVS به بررسی تکمیلی، از جمله آمنیوسنتز، نیاز است.

جواب غربالگری سندرم داون را چگونه بفهمیم؟

نتیجه غربالگری سندرم داون به شکل احتمال یا نسبت خطر گزارش می‌شود. به همین دلیل، تفسیر آن باید با توجه به نوع آزمایش، سن بارداری، سابقه پزشکی مادر و سایر یافته‌های سونوگرافی انجام شود. به‌طور کلی، نتایج غربالگری در دو گروه اصلی قرار می‌گیرند:

کم‌خطر (Low Risk): احتمال ابتلای جنین به سندرم داون بر اساس شاخص‌های بررسی‌شده پایین ارزیابی شده است. با این حال، این نتیجه احتمال وجود اختلال را به صفر نمی‌رساند.

پرخطر (High Risk): احتمال وجود سندرم داون یا سایر اختلالات کروموزومی بیشتر از حد تعیین‌شده در روش غربالگری است. این نتیجه به معنای ابتلای قطعی جنین نیست و برای بررسی بیشتر باید با پزشک مشورت شود.

اگر نتیجه آزمایش به‌صورت ۱ به ۱۰۰ گزارش شود، یعنی بر اساس محاسبات غربالگری، احتمال موردنظر یک در صد برآورد شده است. این عدد تشخیص قطعی نیست و باید در کنار سایر اطلاعات بارداری بررسی شود.

در صورت دریافت نتیجه پرخطر، پزشک ممکن است بر اساس شرایط بارداری، انجام NIPT یا آزمایش تشخیصی مانند آمنیوسنتز و CVS را پیشنهاد کند. انتخاب روش بعدی به سن بارداری، نتایج سونوگرافی، نوع آزمایش قبلی و ترجیح آگاهانه مادر بستگی دارد.

اگر نتیجه غربالگری شما پرخطر گزارش شده است، بهتر است پیش از هرگونه تصمیم‌گیری، درباره مفهوم عدد ریسک و مراحل بررسی بیشتر اطلاعات کافی دریافت کنید. در مقاله تفسیر ریسک بالا در غربالگری بارداری می‌توانید با مفهوم این نتایج و اقدامات بعدی بیشتر آشنا شوید.

مشاوره ژنتیک در بارداری چه اهمیتی دارد؟

مشاوره ژنتیک یکی از مراحل مهم در ارزیابی احتمال سندرم داون در بارداری است؛ به‌ویژه زمانی که نتیجه غربالگری پرخطر باشد، در سونوگرافی یافته غیرطبیعی مشاهده شود یا سابقه خانوادگی و بارداری قبلی با اختلال کروموزومی وجود داشته باشد. در جلسه مشاوره ژنتیک، متخصص با بررسی سابقه پزشکی و خانوادگی والدین، سن مادر، نتایج آزمایش‌ها و یافته‌های سونوگرافی، احتمال وجود اختلالات ژنتیکی را ارزیابی می‌کند. مشاوره ژنتیک به مادر و خانواده کمک می‌کند:

  • تفاوت آزمایش‌های غربالگری و تشخیصی را بهتر درک کنند.
  • درباره مزایا، محدودیت‌ها و عوارض احتمالی هر روش اطلاعات دقیق‌تری به دست آورند.
  • مناسب‌ترین روش بررسی را با توجه به شرایط بارداری انتخاب کنند.
  • نتایج آزمایش‌های ژنتیکی را با آگاهی بیشتری تفسیر کنند.
  • برای مراقبت‌های دوران بارداری و اقدامات احتمالی پس از تولد برنامه‌ریزی کنند.

هدف از مشاوره ژنتیک، ارائه اطلاعات علمی و کمک به تصمیم‌گیری آگاهانه خانواده است. انجام آزمایش‌های تکمیلی و انتخاب روش تشخیصی باید با توجه به شرایط اختصاصی هر بارداری صورت بگیرد.

چه زمانی برای بررسی سندرم داون در بارداری به پزشک مراجعه کنیم؟

بررسی احتمال سندرم داون بهتر است از اوایل بارداری و در زمان مناسب انجام شود؛ زیرا هر یک از روش‌های غربالگری و تشخیص، بازه زمانی مشخصی دارند. غربالگری ترکیبی سه‌ماهه اول و سونوگرافی NT در هفته‌های مشخصی قابل انجام هستند و روش‌هایی مانند CVS و آمنیوسنتز نیز محدودیت زمانی خاص خود را دارند. به همین دلیل، به‌تعویق انداختن بررسی‌ها ممکن است فرصت انجام برخی آزمایش‌ها را محدود کند.

در شرایط زیر، مراجعه به متخصص زنان و زایمان یا متخصص طب مادر و جنین اهمیت بیشتری پیدا می‌کند:

  • هنوز غربالگری سه‌ماهه اول انجام نشده است. اگر در هفته‌های ابتدایی بارداری هستید، بهتر است درباره زمان مناسب سونوگرافی NT و آزمایش‌های خون غربالگری با پزشک مشورت کنید.
  • نتیجه سونوگرافی NT غیرطبیعی گزارش شده است. افزایش ضخامت پشت گردن جنین می‌تواند با احتمال برخی اختلالات کروموزومی ارتباط داشته باشد؛ اما به‌تنهایی به معنای ابتلای جنین به سندرم داون نیست و باید در کنار سایر یافته‌ها ارزیابی شود.
  • نتیجه آزمایش خون یا NIPT پرخطر است. نتیجه پرخطر در آزمایش‌های غربالگری به معنای تشخیص قطعی سندرم داون نیست. پزشک با بررسی میزان خطر، سن بارداری و سایر یافته‌ها درباره ضرورت انجام آزمایش تشخیصی مانند CVS یا آمنیوسنتز تصمیم‌گیری می‌کند.
  • در سونوگرافی ناهنجاری یا نشانه‌های مشکوک دیده شده است. برخی یافته‌های سونوگرافی ممکن است احتمال اختلالات کروموزومی را افزایش دهند. در چنین شرایطی، بررسی دقیق‌تر و تطبیق نتایج سونوگرافی با آزمایش‌های غربالگری اهمیت دارد.
  • سابقه بارداری با سندرم داون یا سابقه خانوادگی اختلالات کروموزومی وجود دارد. این سابقه می‌تواند در ارزیابی خطر و انتخاب روش‌های بررسی مؤثر باشد. در برخی موارد، مشاوره ژنتیک نیز توصیه می‌شود.

برای انتخاب روش بررسی یا تشخیص تردید وجود دارد: اگر نمی‌دانید انجام NIPT کافی است یا به آزمایش تشخیصی مانند آمنیوسنتز یا CVS نیاز دارید، بهتر است پیش از تصمیم‌گیری، شرایط بارداری توسط، متخصص زنان و زایمان با تجربه، ارزیابی شود.

چرا ارزیابی متخصص در این شرایط اهمیت دارد؟

نتایج غربالگری سندرم داون باید با توجه به سن مادر، سن دقیق بارداری، سابقه پزشکی و بارداری‌های قبلی، یافته‌های سونوگرافی و نتایج آزمایش خون تفسیر شوند. بالا بودن احتمال خطر در غربالگری به‌تنهایی ابتلای جنین را ثابت نمی‌کند و از طرف دیگر، نتیجه کم‌خطر نیز تضمین صددرصدی برای نبود اختلال کروموزومی نیست.

متخصص زنان و زایمان یا متخصص طب مادر و جنین می‌تواند با بررسی مجموعه این اطلاعات، مشخص کند که آیا به بررسی تکمیلی نیاز است و کدام روش با شرایط بارداری تناسب بیشتری دارد. همچنین در صورت پیشنهاد آزمایش‌های تهاجمی مانند آمنیوسنتز یا CVS، درباره زمان انجام، مزایا، محدودیت‌ها و خطرات احتمالی آن‌ها توضیح می‌دهد تا مادر بتواند با آگاهی بیشتری تصمیم بگیرد.

اگر درباره نتیجه غربالگری، ضخامت NT یا ضرورت انجام آزمایش‌های تشخیصی نگرانی دارید، ارزیابی توسط دکتر زنان در تهران می‌تواند به روشن شدن وضعیت و انتخاب مسیر مناسب بررسی کمک کند. دکتر فروهر دارابی، متخصص زنان و زایمان و فلوشیپ طب مادر و جنین (پریناتولوژی)، با بررسی نتایج آزمایش‌ها و سونوگرافی، شرایط مادر و جنین را ارزیابی می‌کند و درباره مراحل بعدی پیگیری بارداری راهنمایی تخصصی ارائه می‌دهد.

جمع‌بندی

سندرم داون در بارداری یکی از اختلالات کروموزومی قابل بررسی پیش از تولد است که با استفاده از روش‌های مختلف غربالگری و تشخیصی ارزیابی می‌شود. سونوگرافی NT، آزمایش خون مادر و NIPT به شناسایی بارداری‌های دارای احتمال بالاتر کمک می‌کنند؛ اما برای تأیید تشخیص، انجام آزمایش‌هایی مانند آمنیوسنتز یا CVS ضرورت پیدا می‌کند.

انتخاب روش مناسب به سن بارداری، نتایج غربالگری، سابقه پزشکی و شرایط اختصاصی مادر و جنین بستگی دارد. بنابراین، تفسیر نتایج و تصمیم‌گیری درباره بررسی‌های تکمیلی باید با راهنمایی متخصص زنان و زایمان، متخصص طب مادر و جنین و در صورت نیاز متخصص ژنتیک انجام شود.

اگر برای بررسی وضعیت جنین، انجام غربالگری یا تفسیر نتایج آزمایش‌های دوران بارداری به راهنمایی تخصصی نیاز دارید، می‌توانید برای نوبت ویزیت دکتر فروهر دارابی اقدام کنید.

بدون دیدگاه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *