پره‌اکلامپسی یکی از اختلالات فشار خون در دوران بارداری است که پس از هفته بیستم بارداری بروز می‌کند و در صورت تشخیص دیرهنگام ممکن است سلامت مادر و جنین را به خطر بیندازد. این عارضه علاوه بر افزایش فشار خون، میتواند عملکرد اندام‌هایی مانند کلیه، کبد و مغز مادر را تحت تأثیر قرار دهد و در برخی موارد با اختلال در عملکرد جفت و محدودیت رشد جنین همراه باشد.
پره اکلامپسی همیشه با علائم مشخصی مانند سردرد یا ورم همراه نیست و گاهی تنها از طریق اندازه‌گیری فشار خون و انجام آزمایش‌های دوره‌ای شناسایی می‌شود. به همین دلیل، شناخت عوامل خطر، توجه به علائم هشدار و پیگیری منظم وضعیت مادر و جنین اهمیت زیادی دارد. در این مقاله، علائم پره‌اکلامپسی، روش‌های تشخیص، نقش داپلر شریان رحمی و مراقبت‌های لازم برای مدیریت این عارضه را بررسی می‌کنیم.
پره‌اکلامپسی چیست؟
پره‌اکلامپسی (Preeclampsia) یک اختلال چند سیستمی مرتبط با بارداری است که پس از هفته بیستم بارداری با افزایش جدید فشار خون همراه با نشانه‌هایی از درگیری اندام‌های مادر یا اختلال عملکرد جفت بروز می‌کند. فشار خون ۱۴۰ روی ۹۰ میلی‌متر جیوه یا بالاتر، یکی از معیارهای اصلی بررسی این عارضه است.
در حالت معمول، پره اکلامپسی در زنانی تشخیص داده می‌شود که پیش از هفته بیستم بارداری فشار خون طبیعی داشته اند و پس از این زمان دچار افزایش فشار خون شده‌اند. با این حال، وجود فشار خون بالا به‌تنهایی برای تشخیص قطعی پره‌اکلامپسی کافی نیست.
در این عارضه، اختلال در شکل‌گیری و عملکرد عروق جفت میتواند باعث کاهش جریان خون مناسب به جفت و آزاد شدن موادی در گردش خون مادر شود. این فرایند ممکن است به اختلال عملکرد عروق و آسیب به اندام‌های مختلف مادر منجر شود.
نکته مهم این است که برای تشخیص پره‌اکلامپسی، وجود پروتئین در ادرار همیشه ضروری نیست؛ زیرا گاهی افزایش فشار خون با نشانه‌های دیگری مانند اختلال عملکرد کلیه، کبد، کاهش پلاکت خون یا علائم عصبی همراه می‌شود.
پره اکلامپسی در اصطلاح عمومی گاهی با عنوان «مسمومیت بارداری» شناخته می‌شود، اما این نام به معنای ورود یک ماده سمی به بدن نیست و نباید آن را با مسمومیت غذایی یا دارویی اشتباه گرفت.
مادرانی که سابقه فشار خون بارداری را دارند، بهتر است تحت نظر دکتر بارداری پرخطر در تهران قرار بگیرند تا وضعیت سلامت آن‌ها و جنین به‌طور منظم ارزیابی و مراقبت‌های لازم متناسب با شرایط بارداری برنامه‌ریزی شود.
عوامل خطر پره‌اکلامپسی
پره‌اکلامپسی ممکن است در هر بارداری اتفاق بیفتد، اما وجود برخی شرایط احتمال بروز آن را افزایش می‌دهد. شناسایی این عوامل در اولین ویزیت‌های بارداری به پزشک کمک می‌کند تا برنامه مراقبتی مناسب‌تری برای مادر در نظر بگیرد. مهمترین عوامل خطر پره‌اکلامپسی عبارت‌اند از:
سابقه پره اکلامپسی: زنانی که در بارداری قبلی به این عارضه مبتلا شده‌اند، به‌خصوص اگر بیماری شدید بوده یا به زایمان زودرس منجر شده باشد، در بارداری‌های بعدی نیز در معرض خطر بیشتری قرار دارند.
فشار خون مزمن: وجود فشار خون بالا پیش از بارداری یا تشخیص آن قبل از هفته بیستم، احتمال بروز پره‌اکلامپسی روی فشار خون زمینه‌ای را افزایش می‌دهد.
بیماری‌های کلیوی: اختلال عملکرد کلیه پیش از بارداری میتواند خطر ابتلا به اختلالات فشار خون بارداری را افزایش دهد.
دیابت نوع یک و دو: ابتلا به دیابت پیش از بارداری با افزایش احتمال مشکلات عروقی و بروز پره‌اکلامپسی ارتباط دارد.
بارداری چندقلویی: بارداری دوقلو یا چندقلو به دلیل شرایط متفاوت جفت و نیازهای بیشتر بارداری، با خطر بالاتری همراه است.
بارداری اول: احتمال بروز پره‌اکلامپسی در زنانی که نخستین بارداری خود را تجربه می‌کنند بیشتر است.
سن مادر: بارداری در سن ۴۰ سالگی یا بالاتر یکی از عوامل افزایش‌دهنده خطر محسوب می‌شود.
چاقی و سابقه خانوادگی: شاخص توده بدنی ۳۵ یا بالاتر و سابقه پره‌اکلامپسی در مادر یا خواهر نیز از عوامل خطر مهم هستند.
وجود یک یا چند عامل خطر به معنای ابتلای قطعی به پره‌اکلامپسی نیست، اما ممکن است ضرورت مراقبت دقیق تر را افزایش دهد. همچنین اختلال در عملکرد جفت میتواند با مشکلات دیگری مانند محدودیت رشد جنین همراه باشد؛ به همین دلیل، ارزیابی هم‌زمان وضعیت مادر و رشد جنین اهمیت دارد.
علائم هشدار پره‌اکلامپسی
یکی از ویژگی‌های مهم پره‌اکلامپسی این است که ممکن است در مراحل اولیه هیچ علامت مشخصی نداشته باشد. به همین دلیل، اندازه‌گیری منظم فشار خون در ویزیت‌های بارداری حتی در مادرانی که احساس سلامتی دارند ضروری است. با پیشرفت بیماری، نشانه های مختلفی ممکن است ظاهر شوند که مهمترین آن‌ها عبارت‌اند از:
- افزایش فشار خون: فشار خون ۱۴۰/۹۰ یا بالاتر پس از هفته بیستم بارداری یکی از نشانه های مهمی است که باید بررسی شود.
- سردرد مداوم: سردرد شدید یا غیرمعمول که با استراحت یا داروهای معمول بهبود پیدا نمی‌کند، میتواند نشانه درگیری سیستم عصبی باشد.
- تاری دید و اختلالات بینایی: دیدن لکه‌های نورانی، جرقه، نقاط شناور یا کاهش وضوح دید از علائم هشدار مهم محسوب می‌شوند.
- ورم ناگهانی صورت و دست‌ها: تورم خفیف پاها در بارداری شایع است، اما ورم ناگهانی یا قابل‌توجه صورت و دست‌ها نیاز به بررسی دارد.
- درد قسمت بالای شکم: درد در ناحیه بالای شکم، به‌خصوص زیر دنده‌های سمت راست، ممکن است با درگیری کبد همراه باشد.
- تهوع و استفراغ جدید: بروز تهوع و استفراغ در نیمه دوم بارداری، به‌خصوص همراه با سایر علائم، باید بررسی شود.
- تنگی نفس: تجمع مایع در ریه‌ها میتواند باعث دشواری تنفس شود و از نشانه‌های شدید بیماری باشد.
باید توجه داشت که ورم پا، افزایش وزن یا سردرد به‌تنهایی به معنای ابتلا به پره اکلامپسی نیست. همچنین نبود این علائم، بیماری را رد نمی‌کند. بنابراین، در صورت مشاهده نشانه‌های غیرعادی، ارزیابی فشار خون و وضعیت عمومی مادر ضروری است.
اگر درباره تفاوت علائم طبیعی بارداری با نشانه‌های هشداردهنده سؤال دارید، مقاله علائم خطر بارداری اطلاعات بیشتری درباره شرایط نیازمند بررسی پزشکی ارائه می‌دهد.
تشخیص پره‌اکلامپسی چگونه انجام می‌شود؟
تشخیص پره‌اکلامپسی با بررسی فشار خون، آزمایش‌های مادر و ارزیابی وضعیت جنین انجام می‌شود. پزشک برای تشخیص این عارضه تنها به یک علامت یا نتیجه آزمایش اکتفا نمی‌کند و مجموعه‌ای از یافته‌های بالینی و آزمایشگاهی را در نظر می‌گیرد. مهمترین اقدامات تشخیصی عبارت‌اند از:
- اندازه‌گیری فشار خون
فشار خون مادر در شرایط استاندارد اندازه‌گیری می‌شود. فشار خون ۱۴۰/۹۰ میلی‌متر جیوه یا بالاتر پس از هفته بیستم، در زنی که پیش از آن فشار خون طبیعی داشته، نیازمند بررسی است. اندازه‌گیری در دو نوبت با فاصله زمانی مناسب انجام می‌شود؛ البته در فشار خون شدید، ارزیابی و اقدام درمانی نباید به تأخیر بیفتد.
- آزمایش ادرار
یکی از بررسی‌های مهم، اندازه‌گیری میزان پروتئین ادرار است. دفع ۳۰۰ میلی‌گرم یا بیشتر پروتئین در ادرار ۲۴ ساته یا نسبت پروتئین به کراتینین ادرار ۰٫۳ یا بالاتر میتواند از معیارهای تشخیص باشد.
- آزمایش خون
برای بررسی عملکرد اندام‌های مادر، ممکن است آزمایش‌های زیر درخواست شوند:
شمارش کامل سلول‌های خونی (CBC) برای بررسی تعداد پلاکت‌ها
آزمایش کراتینین برای ارزیابی عملکرد کلیه
آزمایش آنزیم‌های کبدی مانند AST و ALT برای بررسی آسیب احتمالی کبد
- ارزیابی وضعیت جنین و جفت
سونوگرافی برای بررسی رشد جنین، میزان مایع آمنیوتیک و وضعیت جفت انجام می‌شود. در صورت نیاز، بررسی جریان خون عروق با داپلر و ارزیابی ضربان قلب جنین نیز در برنامه مراقبتی قرار می‌گیرد.
بنابراین، تشخیص پره اکلامپسی بر اساس مجموعه‌ای از یافته‌ها انجام می شود و حتی اگر پروتئین ادرار افزایش نیافته باشد، وجود فشار خون بالا همراه با نشانه‌های جدید آسیب اندام های مادر میتواند برای تشخیص کافی باشد.
نقش داپلر شریان رحمی در بررسی خطر پره‌اکلامپسی
داپلر شریان رحمی یکی از روش‌های تصویربرداری است که برای ارزیابی جریان خون در عروق تغذیه‌کننده رحم و جفت استفاده می‌شود. از آنجا که اختلال در خون‌رسانی جفت با افزایش احتمال بروز پره‌اکلامپسی ارتباط دارد، بررسی مقاومت جریان خون در شریان‌های رحمی میتواند در شناسایی مادران در معرض خطر کمک‌کننده باشد.
در این بررسی، با استفاده از امواج فراصوت داپلر، الگوی جریان خون در شریان‌های رحمی ارزیابی می‌شود. یکی از شاخص‌های مهم در این ارزیابی، شاخص ضربانی یا PI است که اطلاعاتی درباره مقاومت جریان خون در عروق ارائه می‌دهد.
داپلر شریان رحمی در غربالگری پره‌اکلامپسی چه کاربردی دارد؟
شناسایی احتمال اختلال در خون‌رسانی جفت: افزایش مقاومت جریان خون در شریان‌های رحمی میتواند نشانه‌ای از اختلال در روند سازگاری عروق مادر با بارداری باشد.
ارزیابی احتمال پره‌اکلامپسی زودرس: نتایج داپلر می‌توانند در کنار سایر شاخص‌ها به شناسایی مادرانی که احتمال بیشتری برای ابتلا به پره‌اکلامپسی زودرس دارند کمک کنند.
تکمیل ارزیابی خطر: ترکیب اطلاعات داپلر با سابقه پزشکی مادر، اندازه‌گیری فشار خون و در صورت دسترسی، نشانگرهای آزمایشگاهی مانند PlGF، دقت ارزیابی خطر را افزایش می‌دهد.
این بررسی میتواند در سونوگرافی سه‌ماهه اول، در فاصله هفته‌های ۱۱ تا ۱۳ هفته و ۶ روز، انجام شود. در برخی شرایط نیز ارزیابی شریان‌های رحمی در سه‌ماهه دوم در نظر گرفته می‌شود.
داپلر شریان رحمی به‌تنهایی پره‌اکلامپسی را تشخیص نمی‌دهد و طبیعی بودن نتیجه آن نیز تضمین نمی‌کند که مادر در ادامه بارداری به این عارضه مبتلا نخواهد شد. همچنین افزایش مقاومت جریان خون به معنای ابتلای قطعی به پره‌اکلامپسی نیست؛ بلکه باید در کنار سایر اطلاعات بالینی تفسیر شود.
به همین دلیل، انجام سونوگرافی داپلر و تفسیر نتایج آن توسط پزشک آشنا با ارزیابی سلامت مادر و جنین، میتواند در تعیین سطح خطر و برنامه‌ریزی مراقبت‌های بعدی مؤثر باشد.
مراقبت و مدیریت پره‌اکلامپسی در دوران بارداری
مدیریت پره‌اکلامپسی به عواملی مانند شدت افزایش فشار خون، سن بارداری، وضعیت اندام‌های مادر و شرایط رشد و سلامت جنین بستگی دارد. هدف اصلی مراقبت، جلوگیری از پیشرفت بیماری و کاهش احتمال بروز عوارض برای مادر و جنین است. برنامه مراقبتی شامل موارد زیر میباشد:
- کنترل منظم فشار خون
مادرانی که در معرض خطر پره اکلامپسی هستند یا به این عارضه مبتلا شده‌اند، باید فشار خون خود را طبق برنامه تعیین‌شده توسط پزشک اندازه گیری کنند. در برخی شرایط، اندازه‌گیری فشار خون در منزل نیز توصیه می‌شود. با این حال، ثبت اعداد فشار خون جایگزین معاینات و ارزیابی پزشکی نیست.
- بررسی دوره‌ای عملکرد اندام‌های مادر
با توجه به احتمال تأثیر پره‌اکلامپسی بر کلیه، کبد و سیستم خونی، ممکن است آزمایش خون و ادرار در فواصل مشخص تکرار شوند. بررسی تعداد پلاکت‌ها، آنزیم‌های کبدی و کراتینین به پزشک کمک می‌کند تغییرات احتمالی بیماری را شناسایی کند.
- پایش رشد و وضعیت جنین
در پره اکلامپسی، اختلال در عملکرد جفت میتواند باعث کاهش رشد جنین یا تغییر در میزان مایع آمنیوتیک شود. به همین دلیل، سونوگرافی برای بررسی وزن تخمینی جنین، روند رشد و حجم مایع آمنیوتیک انجام می‌شود. در صورت نیاز، داپلر عروق جنین و بررسی ضربان قلب نیز به این ارزیابی‌ها اضافه خواهد شد.
- استفاده از دارو در صورت نیاز
در صورت بالا بودن فشار خون، پزشک ممکن است داروهای مناسب دوران بارداری را برای کنترل آن تجویز کند. در موارد شدید، داروهایی مانند منیزیم سولفات برای کاهش خطر تشنج مادر استفاده می‌شوند. انتخاب دارو و میزان مصرف آن به شرایط مادر و شدت بیماری بستگی دارد.
- تعیین زمان مناسب زایمان
زایمان تنها روش قطعی پایان دادن به پره اکلامپسی مرتبط با بارداری است؛ اما زمان انجام آن باید با توجه به سن بارداری و وضعیت مادر و جنین تعیین شود. در موارد خفیف و پایدار ممکن است با پایش دقیق، ادامه بارداری تا زمان مناسب امکان‌پذیر باشد. در صورت بروز علائم شدید یا به خطر افتادن سلامت مادر و جنین، ممکن است زایمان زودتر ضروری شود.
در کنار این اقدامات، مادرانی که سابقه پره‌اکلامپسی یا عوامل خطر مهم دارند، باید از ابتدای بارداری تحت مراقبت متناسب با شرایط خود قرار بگیرند. در این شرایط، مدیریت بارداری پرخطر به پزشک کمک می‌کند تا با ارزیابی منظم وضعیت مادر و جنین، برنامه پیگیری و اقدامات لازم را تعیین کند.
چه زمانی باید فوراً به پزشک مراجعه کنیم؟
پره اکلامپسی میتواند در مدت کوتاهی پیشرفت کند؛ بنابراین، شناخت علائمی که به ارزیابی فوری نیاز دارند اهمیت زیادی دارد. در صورت بروز سردرد شدید و مداوم، تاری دید، درد شدید بالای شکم، تنگی نفس یا افزایش شدید فشار خون، مادر باید بدون تأخیر به مرکز درمانی مراجعه کند. همچنین مشاهده تشنج، کاهش سطح هوشیاری یا اختلال ناگهانی بینایی یک وضعیت اورژانسی محسوب می‌شود و نیاز به دریافت مراقبت فوری دارد.
در مواردی که فشار خون پس از هفته بیستم به ۱۴۰/۹۰ یا بالاتر می‌رسد، حتی اگر مادر علامت خاصی نداشته باشد، باید در اسرع وقت ارزیابی پزشکی انجام شود. منتظر ماندن تا بروز علائم شدید میتواند خطرناک باشد.
پیگیری پره‌اکلامپسی فقط به دوران بارداری محدود نمی‌شود. فشار خون و وضعیت سلامت مادر باید پس از زایمان نیز بررسی شود؛ زیرا این عارضه ممکن است برای نخستین بار در روزها یا هفته‌های پس از تولد نوزاد ظاهر شود یا ادامه پیدا کند. در این شرایط، مراجعه به پزشک متخصص زنان و زایمان و دریافت برنامه مراقبتی متناسب با وضعیت مادر، نقش مهمی در کاهش عوارض احتمالی دارد.
دریافت نوبت برای مراقبت از بارداری پرخطر
پره‌اکلامپسی از عوارض مهم دوران بارداری است که تشخیص به موقع و پیگیری منظم آن میتواند در کاهش خطر عوارض برای مادر و جنین مؤثر باشد. بررسی سابقه پزشکی مادر، کنترل فشار خون، ارزیابی عملکرد جفت و پایش رشد جنین باید متناسب با شرایط هر بارداری انجام شود.
دکتر فروهر دارابی، متخصص زنان و زایمان و فلوشیپ طب مادر و جنین (پریناتولوژی)، خدمات مربوط به ارزیابی و مراقبت از بارداری‌های پرخطر را ارائه می‌دهند. در صورت داشتن سابقه فشار خون بارداری، ابتلا به پره‌اکلامپسی در بارداری قبلی یا مشاهده علائم هشدار، می‌توانید برای بررسی وضعیت بارداری و دریافت برنامه مراقبتی مناسب اقدام کنید.
برای هماهنگی ویزیت و دریافت نوبت از مطب دکتر فروهر دارابی اقدام کنید.
بدون دیدگاه