آیا سونوگرافی برای جنین ضرر دارد؟ بررسی ایمنی سونوگرافی در بارداری

یکی از نگرانی های رایج در دوران بارداری این است که انجام سونوگرافی های مکرر ممکن است بر سلامت جنین تأثیر بگذارد. به‌ویژه زمانی که پزشک انجام چند سونوگرافی را در هفته های مختلف بارداری توصیه می‌کند، این سؤال مطرح می‌شود که آیا امواج سونوگرافی برای جنین ضرر دارد یا بی خطر است؟

بر اساس شواهد علمی موجود، سونوگرافی تشخیصی در دوران بارداری، هنگامی که با هدف پزشکی و توسط فرد آموزش‌دیده انجام شود، سونوگرافی برای جنین ضرر ندارد و روش تصویربرداری ایمنی محسوب می شود. شواهد معتبری از آسیب به جنین در اثر استفاده معمول و اصولی از سونوگرافی وجود ندارد. ایمنی این روش به رعایت اصول فنی، محدود کردن زمان تصویربرداری به میزان لازم و استفاده از تنظیمات مناسب وابسته است.

در این مقاله بررسی می‌کنیم سونوگرافی چگونه عمل می‌کند، شواهد علمی درباره ایمنی آن چه می‌گویند، سونوگرافی داپلر و تصویربرداری سه‌بعدی و چهاربعدی ضرری برای جنین ندارد؟ و انجام چند سونوگرافی در دوران بارداری ضروری است.

انجام انواع سونوگرافی بارداری با مدرنترین تجهیزات توسط متخصص زنان و زایمان، دکتر فروهر دارابی انجام میشود.

سونوگرافی چگونه کار می‌کند؟

سونوگرافی از امواج صوتی با فرکانس بالا برای ایجاد تصویر از اندام های داخلی بدن استفاده می‌کند. در این روش، دستگاه امواج صوتی را به بافت های بدن می فرستد و با دریافت بازتاب آن ها، تصویری از ساختارهای مورد بررسی ایجاد می‌کند.

برخلاف تصویربرداری با اشعه ایکس یا سی‌تی‌اسکن، سونوگرافی از اشعه یون ساز استفاده نمی‌کند. به همین دلیل، نگرانی‌های مربوط به مواجهه با اشعه یون ساز در این روش مطرح نیست و ضرری برای بدن ندارد.

در دوران بارداری، سونوگرافی می‌تواند اطلاعات مهمی درباره وضعیت جنین، سن بارداری، ضربان قلب، رشد و تکامل اندام‌ها، محل جفت و میزان مایع آمنیوتیک در اختیار پزشک قرار دهد. در برخی شرایط نیز از این روش برای بررسی جریان خون در عروق مادر، جفت و جنین استفاده می‌شود. با وجود مزایای تشخیصی، امواج فراصوت بدون اثر فیزیکی نیستند. این امواج ممکن است مقدار بسیار کمی گرما در بافت ایجاد کنند و در شرایط خاص، اثرات مکانیکی نیز داشته باشند. به همین دلیل، در سونوگرافی پزشکی از تنظیمات مناسب و کمترین میزان انرژی و زمان لازم برای دستیابی به اطلاعات تشخیصی استفاده می شود.

شواهد علمی درباره‌ی ایمنی سونوگرافی

پژوهش های علمی و تجربه زیاد استفاده از سونوگرافی تشخیصی در دوران بارداری نشان می دهند که این روش، در صورت انجام اصولی و با اندیکاسیون پزشکی، سابقه ایمنی مناسبی دارد. تاکنون شواهد معتبری مبنی بر اینکه سونوگرافی تشخیصی معمول در شرایط استاندارد باعث ناهنجاری جنینی یا اختلال رشد می‌شودو یا ضرر دارد، به دست نیامده است.

بااین‌حال، نبود شواهد معتبر از آسیب به این معنا نیست که می‌توان بدون محدودیت از امواج فراصوت استفاده کرد. اثرات احتمالی امواج به عواملی مانند شدت انرژی، مدت زمان استفاده، نوع حالت تصویربرداری و بافت مورد بررسی بستگی دارد. بنابراین، رعایت دستورالعمل‌های ایمنی همچنان اهمیت دارد.

دو اثر فیزیکی اصلی در ارزیابی ایمنی سونوگرافی

اثر حرارتی: جذب انرژی امواج فراصوت ممکن است باعث افزایش دمای بافت شود. دستگاه‌های سونوگرافی شاخص حرارتی (TI) را برای کمک به ارزیابی احتمال افزایش دما نمایش می‌دهند.

اثر مکانیکی: امواج فراصوت می‌توانند تغییرات فیزیکی موضعی در بافت ایجاد کنند. شاخص مکانیکی (MI) یکی از معیارهای مرتبط با احتمال این اثرات است.

این شاخص ها ابزارهایی برای کمک به کاربر آموزش‌دیده هستند و به‌تنهایی به معنای وجود آسیب نیستند. رعایت اصل ALARA، یعنی استفاده از کمترین توان خروجی و کوتاه ترین زمان لازم برای دریافت اطلاعات تشخیصی، از اصول مهم ایمنی سونوگرافی به شمار می‌رود.

در مجموع، اگر سونوگرافی به دلیل مشخص پزشکی و با رعایت اصول استاندارد انجام شود، مزایای تشخیصی آن بسیار بیشتر از خطرات نظری و اثبات‌نشده‌ای است که درباره استفاده معمول از این روش مطرح می‌شوند.

تفاوت ایمنی سونوگرافی معمولی، داپلر و سه بعدی و چهاربعدی

انواع سونوگرافی بارداری از امواج فراصوت استفاده می‌کنند، اما هدف و نحوه پردازش اطلاعات در آن ها متفاوت است. بنابراین، نمی توان همه روش ها را از نظر میزان انرژی و نحوه استفاده یکسان در نظر گرفت.

ایمنی سونوگرافی معمولی دوبعدی: این روش برای مشاهده ساختارهای جنین، بررسی رشد، ارزیابی اندام‌ها و تعیین برخی ویژگی‌های بارداری استفاده می‌شود. سونوگرافی دوبعدی یکی از روش‌های رایج تصویربرداری در دوران بارداری است و در صورت انجام استاندارد، ایمن محسوب می‌شود.

ایمنی سونوگرافی داپلر: داپلر برای بررسی جهت و سرعت جریان خون، از جمله جریان خون در عروق جنین و جفت، کاربرد دارد. بعضی حالت های داپلر می‌توانند انرژی بیشتری نسبت به تصویربرداری معمولی به بافت منتقل کنند؛ به همین دلیل، استفاده از آن در اوایل بارداری باید با توجه به نیاز بالینی، تنظیمات دستگاه و مدت بررسی انجام شود. داپلر در صورت نیاز پزشکی و استفاده اصولی، روش تشخیصی مفیدی است. برای کسب اطلاعات بیشتر و انجام سونوگرافی داپلر کلیک کنید.

ایمنی سونوگرافی سه بعدی و چهاربعدی: در سونوگرافی سه‌بعدی، اطلاعات تصویری برای ایجاد نمای حجمی از ساختارهای جنین پردازش می‌شوند و سونوگرافی چهاربعدی امکان مشاهده تصاویر حجمی در حال حرکت را فراهم می‌کند. این روش‌ها نیز از امواج فراصوت استفاده می‌کنند؛ بااین‌حال، بسته به حالت تصویربرداری، ممکن است به انرژی یا زمان بیشتری نیاز داشته باشند. بنابراین، بهتر است برای هدف تشخیصی مشخص و به مدت لازم انجام شوند.

نکته مهم این است که سه‌بعدی یا چهاربعدی بودن تصویر به‌خودی‌خود به معنای خطرناک بودن سونوگرافی نیست. آنچه اهمیت دارد، نوع عملکرد دستگاه، تنظیمات، مدت مواجهه و ضرورت پزشکی انجام بررسی است. انجام طولانی‌مدت سونوگرافی صرفاً برای تهیه تصاویر یادگاری، بدون هدف تشخیصی، توصیه نمی‌شود. برای مشاوره و انجام سونوگرافی سه بعدی و چهار بعدی میتوانید با دکتر فروهر دارابی در ارتباط باشید.

چند بار سونوگرافی در بارداری لازم است؟

تعداد سونوگرافی های موردنیاز در بارداری برای همه افراد یکسان نیست. این تعداد با توجه به سن بارداری، وضعیت سلامت مادر، روند رشد جنین، نتایج بررسی‌های قبلی و تشخیص پزشک تعیین می‌شود.

در یک بارداری کم خطر، ممکن است سونوگرافی در مراحل مشخصی از بارداری برای تعیین سن بارداری، بررسی آناتومی جنین و ارزیابی رشد انجام شود. در برخی شرایط، پزشک ممکن است بررسی‌های بیشتری را توصیه کند؛ برای مثال:

زمانی که تعیین دقیق سن بارداری یا محل قرارگیری بارداری اهمیت دارد.

برای بررسی ساختارهای جنین در سونوگرافی آنومالی.

در صورت وجود نگرانی درباره رشد جنین یا میزان مایع آمنیوتیک.

برای ارزیابی وضعیت جفت یا جریان خون در شرایط خاص.

هنگامی که نتیجه یک بررسی قبلی نیاز به پیگیری دارد.

در بارداری‌های پرخطر یا شرایطی که سلامت مادر و جنین به پایش دقیق‌تری نیاز دارد.

بنابراین، تعداد بیشتر سونوگرافی ها به معنای خطر بیشتر نیست. اگر هر بررسی به دلیل پزشکی مشخص و با رعایت اصول ایمنی انجام شود، می‌تواند به تشخیص به موقع مشکلات احتمالی و تصمیم‌گیری مناسب کمک کند.

در مقابل، انجام سونوگرافی های متعدد بدون نیاز پزشکی مشخص نیز ضرورت ندارد. بهتر است برنامه تصویربرداری بر اساس شرایط بارداری و توصیه پزشک تنظیم شود، نه بر اساس نگرانی یا تمایل به مشاهده مکرر تصویر جنین.

برای اطلاعات بیشتر میتوانید مقاله سونوگرافی سه ماهه اول بارداری را مطالعه بفرمایید.

سونوگرافی بی‌مورد

وقتی درباره ایمنی سونوگرافی صحبت می‌کنیم، باید بین سونوگرافی تشخیصی و تصویربرداری غیرضروری تفاوت قائل شویم. سونوگرافی تشخیصی برای پاسخ به یک پرسش پزشکی انجام می‌شود؛ اما در تصویربرداری غیرضروری، هدف مشخصی برای ارزیابی سلامت مادر یا جنین وجود ندارد.

انجام سونوگرافی برای تهیه تصاویر یادگاری یا مشاهده مکرر چهره و حرکات جنین، به‌ویژه اگر مدت آن طولانی باشد، توصیه نمی‌شود. دلیل این توصیه آن نیست که تصویربرداری ها به جنین ضرر و آسیب میرساند؛ بلکه استفاده از امواج فراصوت باید به مواردی محدود شود که منفعت پزشکی مشخصی دارند. برای کاهش مواجهه غیرضروری با امواج فراصوت، رعایت چند نکته اهمیت دارد:

سونوگرافی را در زمان توصیه‌شده و با هدف مشخص پزشکی انجام دهید.

در صورت نیاز به تکرار بررسی، علت آن را از پزشک بپرسید.

از انجام طولانی‌مدت سونوگرافی صرفاً برای ثبت تصاویر یادگاری خودداری کنید.

بررسی های داپلر و سایر روش های تخصصی را مطابق نیاز بالینی و توصیه پزشک انجام دهید.

برای ارزیابی ایمنی بارداری، به توصیه های فرد متخصص تکیه کنید و به دلیل نگرانی از امواج، سونوگرافی ضروری را به تعویق نیندازید.

در نهایت، هدف این نیست که تعداد سونوگرافی‌ها به حداقل ممکن برسد؛ بلکه باید از انجام بررسی های غیرضروری پرهیز شود و تصویربرداری موردنیاز برای مراقبت صحیح از بارداری در زمان مناسب انجام گیرد.

انتخاب زمان مناسب برای سونوگرافی و پیگیری نتایج آن باید متناسب با شرایط هر بارداری باشد و در صورت نیاز با نظر متخصص زنان و زایمان انجام شود. برای بررسی نتایج سونوگرافی و آگاهی از نکات مرتبط با سلامت بارداری، می‌توانید از راهنمایی های دکتر فروهر دارابی، متخصص زنان و زایمان، بهره مند شوید.

جمع‌بندی

پاسخ به سؤال «آیا سونوگرافی برای جنین ضرر دارد» بر اساس شواهد علمی موجود این است که سونوگرافی تشخیصی، در صورت انجام با هدف پزشکی و رعایت اصول ایمنی، روشی ایمن برای بررسی وضعیت بارداری محسوب می‌شود. این روش از امواج صوتی استفاده می‌کند، نه اشعه یون‌ساز، و تاکنون شواهد معتبری از آسیب به جنین در اثر استفاده معمول و استاندارد از آن به دست نیامده است.

بااین‌حال، سونوگرافی باید به میزان لازم انجام شود. نوع بررسی، مدت تصویربرداری و شرایط بارداری در انتخاب روش مناسب اهمیت دارند؛ به‌ویژه در مورد داپلر و تصویربرداری‌های طولانی‌تر. اگر پزشک انجام یک سونوگرافی را توصیه کرده است، بهتر است درباره هدف آن و زمان مناسب انجامش سؤال کنید و از حذف بررسی ضروری صرفاً به دلیل ترس از امواج خودداری کنید.

در صورت نیاز به مشاوره بارداری و انجام سونوگرافی در دوران بارداریمی‌توانید برای دریافت نوبت از دکتر فروهر دارابی اقدام کنید.